Stoppen met cadeaus geven onder volwassenen

Bij de laatste kerstborrel kwam iedereen weer aanzetten met een cadeautje van vijftien tot twintig euro — een setje theedoeken, een boek dat waarschijnlijk al in de kast staat, een fles wijn die niemand zelf had uitgezocht. Niemand vond het nog leuk om te bedenken, niemand had er echt tijd voor, en toch bleef iedereen het doen, want wie stopt er nou als eerste? Een voorstel om te stoppen met cadeaus geven is makkelijker bedacht dan uitgesproken, vooral omdat het verkeerd kan overkomen als het verkeerd wordt gebracht.

Waarom het voorstel al snel verkeerd valt

Het risico zit in wat de ander erin hoort. "Laten we geen cadeaus meer doen" kan klinken als "ik wil niet meer investeren in jou", zeker bij wie cadeaus geven als een uiting van aandacht ziet en niet als een verplichting. Dat gevoel is reëel, ook als het niet is wat je bedoelt, en het is precies waarom het voorstel bijna nooit over de cadeaus zelf gaat — het gaat over hoe de groep met elkaar omgaat.

De oplossing zit niet in overtuigender uitleggen waarom cadeaus geven onzin is. Die discussie wint niemand, en wie hem toch voert, maakt van een praktische keuze een principekwestie. De oplossing zit in wanneer je het voorstelt en welke reden je noemt.

Wanneer je het voorstelt, maakt het verschil

Breng het onderwerp op tafel in het voorjaar of de zomer, ruim voor Sinterklaas of Kerst, nooit in de weken ervoor. In november voelt hetzelfde voorstel ineens als een streep door een feest dat al gepland stond, en dan wordt het lastiger om ja te zeggen zonder het gevoel te hebben dat je iets afpakt. Een gesprek in juni over hoe de decembermaanden dit jaar worden ingevuld, is een heel ander gesprek dan hetzelfde voorstel op 1 december.

Een familie-appgroep of een gezamenlijk etentje werkt beter dan iedereen apart benaderen, omdat niemand zich dan uitgesloten voelt van de beslissing en niemand het gevoel hoeft te hebben dat hij zelf verantwoordelijk is voor het voorstel.

Noem de reden die het ook is

Zeg wat er speelt: het kost geld dat op dat moment beter ergens anders naartoe kan, of de kast ligt vol met spullen die niemand echt gebruikt. Beide zijn eerlijke, neutrale redenen die niets zeggen over de mensen in de groep. Vermijd een reden die klinkt als een oordeel over hoe de ander cadeaus geeft — "we kopen toch altijd maar wat" raakt iemand die juist wél moeite deed, ook als dat niet de bedoeling was.

Een reden die over geld of ruimte gaat, is ook makkelijker te accepteren voor wie cadeaus geven wél belangrijk vindt: het is een praktische aanpassing, geen afwijzing.

Drie tussenvormen die vaker landen dan volledig stoppen

Compleet stoppen is niet de enige uitkomst, en voor de meeste groepen ook niet de beste — een middenweg houdt het plezierige deel en schrapt alleen het gedeelte dat niemand meer wil.

• Alleen nog voor kinderen. Volwassenen onderling slaan cadeaus over, kinderen in de familie krijgen gewoon iets. Voor de meeste families de makkelijkste versie om voor te stellen, omdat niemand het gevoel heeft dat er iets wordt afgepakt van wie het leukst vindt om te geven.
• Lootjes trekken in plaats van voor iedereen iets kopen. Ieder geeft nog steeds een cadeau, alleen aan één persoon in plaats van aan de hele groep. Dat scheelt de meeste mensen tijd en geld, en het bevredigt tegelijk wie het geven zelf leuk vindt — die geeft gewoon één goed doordacht cadeau in plaats van vijf haastige.
• Samen eten in plaats van pakjes uitwisselen. De cadeaus verdwijnen, het samenzijn blijft, en voor veel groepen blijkt dat achteraf het onderdeel te zijn geweest waar het echt om ging.

De overstap naar lootjes verdient een aparte vermelding: van de drie opties is dit meestal degene die de mensen die graag geven het minst als verlies ervaren, omdat zij nog steeds iets mogen uitzoeken en geven — alleen gerichter.

Als niet iedereen mee wil

Niet elke tak van de familie hoeft dezelfde keuze te maken. Een grootouder die het geven zelf nog belangrijk vindt, hoeft niet gedwongen te worden om te stoppen omdat de rest van de groep dat wil — een afspraak werkt het best als hij per subgroep geldt in plaats van als één groepsbesluit voor iedereen. Zussen en broers onderling stoppen, terwijl de kinderen van iedereen nog gewoon iets krijgen van hun opa en oma, is een heel gangbare tussenvorm die niemand het gevoel geeft dat zijn voorkeur is weggestemd.

Dat betekent ook dat het voorstel niet per se van de gastheer of gastvrouw hoeft te komen. Wie de decembermaanden altijd organiseert, wordt door zo'n voorstel soms verkeerd begrepen als "ik wil er vanaf" in plaats van als een praktische suggestie. Een neutraler familielid — niet degene die traditioneel alles regelt — brengt het onderwerp vaak makkelijker ter sprake, precies omdat er geen belang bij lijkt te zitten.

Wie er toch nog een cadeau bij heeft

Ook na een geslaagde afspraak duikt er weleens iemand op met een kleinigheid — een tante die het toch niet kon laten, een vriend die iets tegenkwam en het niet kon laten liggen. Neem het gewoon aan en bedank diegene, zonder de nieuwe afspraak erbij te halen. Een enkele uitzondering ondermijnt de afspraak niet; alleen een groep die massaal doorgaat met kopen, betekent dat de afspraak zelf nog niet leefde, en dat is dan het gesprek voor volgend jaar.

Voor wie de knip niet volledig wil doorvoeren, maar wel van de verplichte spullenronde af wil, is ervaring in plaats van spullen geven een andere manier om hetzelfde probleem op te lossen: niet minder geven, maar iets geven dat niet in een kast eindigt. Wil je "geen cadeaus" concreet formuleren richting een uitnodiging, dan staan in geen cadeaus, graag zinnen die je direct kunt overnemen. En voor de decembermaanden die overblijven nadat de volwassenen zijn afgehaakt, helpt kerstcadeaus kiezen bij wat er voor de kinderen op de lijst komt. Zet vast een lijst klaar voor wie er nog wél voor in aanmerking komt.